کهڵهشێرکه بهو ئی زکه کۆڕ بوت
بازه وهختێک بنیاێهم چوته ناو فکر ئهوه که یه کهڵشێر بهسه زوان چ جوری توانێت ئی ههمکه دهرخواست و تهوهقوع مهردم خومانه بارێته جێ. ئهڕا یه لهحزه له بێکارێ ئهفکار شهڕ بردهموه دیوا ئهڕا چهند ساڵ له یه وهر، وختێک منیچ مهجوبر بوێم وه هه دۆک دهس بتوانم یه نواڵه بهسنم و لهشون ماچ کردنێ شروع بکهمه خواردن. له شوون چهن دهقهێک فهقهت ئارد سفێد تیریکه شایهت له قهێ لۆیتم و دهور دهمم ماوت. وه ههر سورهت لاێ من هویچ خواردنێک له بان زهوی له شورواێ نهزر و نواڵه خوشتر نیه چوین من شهخسهن له ئنجراێ ئتیوپیا تا کهڵهماری ئیتالیا مهزه کردمهس ئهما هویچ کامێان مهزهێ نواڵهی خومان نهێاشتنهس. له یانه بگوزهریم وهختێک خهسویران چهوێان کهفته ڕهنگ وهوی، چه زهرد ههڵ گهڕیاگهس، و قهێپ و قۆرپێه، زانستن خانم لهی شهوگهله قومانگسهێ و ئیسه خهریکه بۆته داڵک مناڵ خهسویران.
خهسوی که تا دوێهکه دو چهو نهێاشت عهروس خانم بوێنێت، و ههمویشه توپ و تهشهر دا له وهوی، ئیمڕو وه جورێک ئحساس کرد یه چشت عهجیبێک جۆر ڕهسن خهسوێ و عهروس بهستگه مل یهکوه. جهریانێک له خوین و غهریزه، پاڵ نانه خهسویوه تا دهنگ نهوهێ داهاتوو خۆێ وه گوش بژنهفێت و له ڕهنگ زهرد ههڵ گهڕیاگ وهوی بزانێت وهی زوێ توانێت له پال دیوارهکان موژدهێ ئاوس بوین وهوی وه گوش ماڵ هاوسا بڕهسنێت، تا ههم غۆرور خوێ نیشان بێهێت و ههم له قورسی بار وه داێه بوین له سهر شان خوێ کهم بکهێتوه.
لهی فکر و خهێاڵه بوێ که کهفته فکرێ ئیسه عهروس خانم خهریکه بوته داڵک، چهنێ خاستره که ئهوهڵ مناڵ کوڕ بۆت چوین ههم توانێت له ئایهنده ئهگهر خویشکێ بۆت، ئهو کوڕه بۆته پاسهوان نامۆس خویشکهکهێ و له شونیچی وجاخ خانواده ڕوشن بۆدت. ئهڕا ئیه بتوانێت وه مۆراد خوێ بڕهسێت سهرێ له کوناونجهێ وتاقکه برده دهر، و چوێ کهفته کهلهشێره مل قرمزهکه، که خهریک بوی له بان لاس کوڵان وهر ماڵ دانهچنی کرد. خهسوێ خانم یه تهز هاته ناوشانێا و یهک لهحزه چیه ناو خوێا، و کهمێک خاترات گۆزهشته تاوتۆی کرد، که بزانێت کهڵشێر مل قرمز ئهڕا هویچ مهناسبهتێک نه کریاگه نهزر؟
چوین له لاێ خومان ڕهسمه که کهڵشێر له کاوڕ و گیسک ههرزانتره، له شونیچێ ئهرزش مهعنهوی له قهن و نۆقڵ و شوکلات توانێت زیاتر بۆت، وه چه دهلیلک ئهڕا کهڵهشێر ئی ئهرزش نسبیه دێرێت نازانم. ئهما چهندین دهلیل توانێت ئهڕا تهوجیح ئی مهسئهڵه وجود داشتووت، یهکی لهوانه ئهرزش ئقتسادی کهڵهشێره، و دووم ئهوهسه که ئهڕا تهولید کهڵهشێر ئنرژی وه وهخت فرهێک لازم نیه، وهختێک مامر كڕ بهکهفێت حازره شهو و ڕوژ له بان خاکانێ، ئیس هین خوێ یا ماڵ هاوسا فهرق ناکهێت، دانیشت. خاون ماڵ ئهگهر فره بهخشهنده بۆت توانێت دان و ئاو له دهر کولانهێ مامر کڕ دابنهێت، ئهگهریچ نهکێت مامر هویچ وهخت گلهیی ناکهێت، ئهڕا واێ باڵ دان و رهفع حاجهت چهند دهقهێک له روژ بان خاکان چوڵ کهێت و ههمزمان دانه چنێ خویچێ ئهنجام دهێت. ئهما وهختێک خاکان جۆیق دریان و جۆیلک کهفته شون داڵک، ئاێهم توانێت بزانێت مامر فهقیر چهنێ وهزن کهم کردگهس. له حاڵێکدا وهختێک ژن ئاوس بۆت وزنێ فره بۆت، ئیتر نهک و بۆڵهکهیچی بمینێت وهو بانوه. بهڵێ خهسوێ خانم له شون بهرئاورد کردن دروس کهفته فکرێ که کهڵهشێر مل قرمز ههرماێ ئهڕا هویچ کارێک نهکریاگهسه نهزر، وه مانهوهێ ئهویچ وهی خاتره بۆیگهس که مامر و واڕکهکان خودکهفا بۆن و شوێ خانوادگی خوێان داشتون نه بێگانه.
پهس ویجۆره خهسوی خانم بڕیار دا ئهڕا تهبدیل زگ ئهروس خانم وه یه کؤر دهمچهو پاک، کهڵهشێر قرمز بکهێته نهزر ئیمامێک که مهسئول کاروبار زاد وهڵهد و ئیجور کارگهلهسه. ئیسه ئی ئیمامه کیه من نازانم وهلێ فره وهخت دیگمه و ژنهفتگمه که کهڵهشێر، یا نۆقڵ و میوه کریاگهس نهزر ئهڕا ئهوه بزنێک گورگ نهخوێتهێ، یا ئتفاقێک خراو ئهڕا کهسو کار که چینهسه دزی نهکهفێت. ئهما ئیه که کهڵهشێر مل قرمز بتوانێت زگ وهوی بکهێته کوڕ، نازانم، چوێن بهر ئهساس ئتڵاعات ئیمڕوزی 23 کروموزوم له داڵك و 23 کروموزوم له باوک بایهس له ڕهحم وهل یهکا جوش بخون تا مناڵ دروست بۆت، ئهوهکه مناڵهک کۆڕه بۆت یا دویهت بهستهگی دێرێت کام کروموزم X و یا Y فرهتر زوردار بۆت تا بتوانێت کوڕ بۆت یا دویهت. تا ئهوره له فکرم بۆت ئهگهر X زوردار بۆت و بڕێار بێهێهت مناڵهکه کوڕه وه ئهگهر Y قهویتر بۆت مناڵهکه بۆته دویهت. ئیسه کهڵهشێر بایهس له کامێان بلاڵیهتوه نازانم، و چه جۆر بتوانێت X یا Y رازی بکهێهت قسهێ دویرو درێژێکه.
ئهما گوش کهڵشێر مل قرمز وهی قسهگهله بهدێهکار نهوی و دهس له دانه چنێ خوێ ههڵ نهگرت، چوین ئهڕا خوێ ئهویچ خهو خهێاڵ داشت. چوین فکر کرد ههرچێ فرهتر دانه چنێ بکهێت زویتر بالغ بۆت و توانێت له ناو هاوماڵ بۆته ساحب ژن و مناڵ. ئهڵبهت ئهگهر کهڵهشیر مل قرمز بزانستا ئهڕا چه دهرخاست و نیازێک کریاگهسه نهزر، حهتمهن خۆێ ئارهزو کرد که خاکه شهڵهق بۆیات و یا هویچ وهخت جویق نهێریات.
اوریل 2009
بازه وهختێک بنیاێهم چوته ناو فکر ئهوه که یه کهڵشێر بهسه زوان چ جوری توانێت ئی ههمکه دهرخواست و تهوهقوع مهردم خومانه بارێته جێ. ئهڕا یه لهحزه له بێکارێ ئهفکار شهڕ بردهموه دیوا ئهڕا چهند ساڵ له یه وهر، وختێک منیچ مهجوبر بوێم وه هه دۆک دهس بتوانم یه نواڵه بهسنم و لهشون ماچ کردنێ شروع بکهمه خواردن. له شوون چهن دهقهێک فهقهت ئارد سفێد تیریکه شایهت له قهێ لۆیتم و دهور دهمم ماوت. وه ههر سورهت لاێ من هویچ خواردنێک له بان زهوی له شورواێ نهزر و نواڵه خوشتر نیه چوین من شهخسهن له ئنجراێ ئتیوپیا تا کهڵهماری ئیتالیا مهزه کردمهس ئهما هویچ کامێان مهزهێ نواڵهی خومان نهێاشتنهس. له یانه بگوزهریم وهختێک خهسویران چهوێان کهفته ڕهنگ وهوی، چه زهرد ههڵ گهڕیاگهس، و قهێپ و قۆرپێه، زانستن خانم لهی شهوگهله قومانگسهێ و ئیسه خهریکه بۆته داڵک مناڵ خهسویران.
خهسوی که تا دوێهکه دو چهو نهێاشت عهروس خانم بوێنێت، و ههمویشه توپ و تهشهر دا له وهوی، ئیمڕو وه جورێک ئحساس کرد یه چشت عهجیبێک جۆر ڕهسن خهسوێ و عهروس بهستگه مل یهکوه. جهریانێک له خوین و غهریزه، پاڵ نانه خهسویوه تا دهنگ نهوهێ داهاتوو خۆێ وه گوش بژنهفێت و له ڕهنگ زهرد ههڵ گهڕیاگ وهوی بزانێت وهی زوێ توانێت له پال دیوارهکان موژدهێ ئاوس بوین وهوی وه گوش ماڵ هاوسا بڕهسنێت، تا ههم غۆرور خوێ نیشان بێهێت و ههم له قورسی بار وه داێه بوین له سهر شان خوێ کهم بکهێتوه.
لهی فکر و خهێاڵه بوێ که کهفته فکرێ ئیسه عهروس خانم خهریکه بوته داڵک، چهنێ خاستره که ئهوهڵ مناڵ کوڕ بۆت چوین ههم توانێت له ئایهنده ئهگهر خویشکێ بۆت، ئهو کوڕه بۆته پاسهوان نامۆس خویشکهکهێ و له شونیچی وجاخ خانواده ڕوشن بۆدت. ئهڕا ئیه بتوانێت وه مۆراد خوێ بڕهسێت سهرێ له کوناونجهێ وتاقکه برده دهر، و چوێ کهفته کهلهشێره مل قرمزهکه، که خهریک بوی له بان لاس کوڵان وهر ماڵ دانهچنی کرد. خهسوێ خانم یه تهز هاته ناوشانێا و یهک لهحزه چیه ناو خوێا، و کهمێک خاترات گۆزهشته تاوتۆی کرد، که بزانێت کهڵشێر مل قرمز ئهڕا هویچ مهناسبهتێک نه کریاگه نهزر؟
چوین له لاێ خومان ڕهسمه که کهڵشێر له کاوڕ و گیسک ههرزانتره، له شونیچێ ئهرزش مهعنهوی له قهن و نۆقڵ و شوکلات توانێت زیاتر بۆت، وه چه دهلیلک ئهڕا کهڵهشێر ئی ئهرزش نسبیه دێرێت نازانم. ئهما چهندین دهلیل توانێت ئهڕا تهوجیح ئی مهسئهڵه وجود داشتووت، یهکی لهوانه ئهرزش ئقتسادی کهڵهشێره، و دووم ئهوهسه که ئهڕا تهولید کهڵهشێر ئنرژی وه وهخت فرهێک لازم نیه، وهختێک مامر كڕ بهکهفێت حازره شهو و ڕوژ له بان خاکانێ، ئیس هین خوێ یا ماڵ هاوسا فهرق ناکهێت، دانیشت. خاون ماڵ ئهگهر فره بهخشهنده بۆت توانێت دان و ئاو له دهر کولانهێ مامر کڕ دابنهێت، ئهگهریچ نهکێت مامر هویچ وهخت گلهیی ناکهێت، ئهڕا واێ باڵ دان و رهفع حاجهت چهند دهقهێک له روژ بان خاکان چوڵ کهێت و ههمزمان دانه چنێ خویچێ ئهنجام دهێت. ئهما وهختێک خاکان جۆیق دریان و جۆیلک کهفته شون داڵک، ئاێهم توانێت بزانێت مامر فهقیر چهنێ وهزن کهم کردگهس. له حاڵێکدا وهختێک ژن ئاوس بۆت وزنێ فره بۆت، ئیتر نهک و بۆڵهکهیچی بمینێت وهو بانوه. بهڵێ خهسوێ خانم له شون بهرئاورد کردن دروس کهفته فکرێ که کهڵهشێر مل قرمز ههرماێ ئهڕا هویچ کارێک نهکریاگهسه نهزر، وه مانهوهێ ئهویچ وهی خاتره بۆیگهس که مامر و واڕکهکان خودکهفا بۆن و شوێ خانوادگی خوێان داشتون نه بێگانه.
پهس ویجۆره خهسوی خانم بڕیار دا ئهڕا تهبدیل زگ ئهروس خانم وه یه کؤر دهمچهو پاک، کهڵهشێر قرمز بکهێته نهزر ئیمامێک که مهسئول کاروبار زاد وهڵهد و ئیجور کارگهلهسه. ئیسه ئی ئیمامه کیه من نازانم وهلێ فره وهخت دیگمه و ژنهفتگمه که کهڵهشێر، یا نۆقڵ و میوه کریاگهس نهزر ئهڕا ئهوه بزنێک گورگ نهخوێتهێ، یا ئتفاقێک خراو ئهڕا کهسو کار که چینهسه دزی نهکهفێت. ئهما ئیه که کهڵهشێر مل قرمز بتوانێت زگ وهوی بکهێته کوڕ، نازانم، چوێن بهر ئهساس ئتڵاعات ئیمڕوزی 23 کروموزوم له داڵك و 23 کروموزوم له باوک بایهس له ڕهحم وهل یهکا جوش بخون تا مناڵ دروست بۆت، ئهوهکه مناڵهک کۆڕه بۆت یا دویهت بهستهگی دێرێت کام کروموزم X و یا Y فرهتر زوردار بۆت تا بتوانێت کوڕ بۆت یا دویهت. تا ئهوره له فکرم بۆت ئهگهر X زوردار بۆت و بڕێار بێهێهت مناڵهکه کوڕه وه ئهگهر Y قهویتر بۆت مناڵهکه بۆته دویهت. ئیسه کهڵهشێر بایهس له کامێان بلاڵیهتوه نازانم، و چه جۆر بتوانێت X یا Y رازی بکهێهت قسهێ دویرو درێژێکه.
ئهما گوش کهڵشێر مل قرمز وهی قسهگهله بهدێهکار نهوی و دهس له دانه چنێ خوێ ههڵ نهگرت، چوین ئهڕا خوێ ئهویچ خهو خهێاڵ داشت. چوین فکر کرد ههرچێ فرهتر دانه چنێ بکهێت زویتر بالغ بۆت و توانێت له ناو هاوماڵ بۆته ساحب ژن و مناڵ. ئهڵبهت ئهگهر کهڵهشیر مل قرمز بزانستا ئهڕا چه دهرخاست و نیازێک کریاگهسه نهزر، حهتمهن خۆێ ئارهزو کرد که خاکه شهڵهق بۆیات و یا هویچ وهخت جویق نهێریات.
اوریل 2009
