مۆساحبهی وهل مهلاێ نهخۆنده بهش 8
مهلا خهریکه له ڕوژ جههانی
مهلا: عهرز بۆته حزور جنابتان، ڕوژ جههانی
ئهما ئیسه که پرسیارهکهێ جنابت له سهر 8 مارس بۆی لازمه وه گشت ژنگهل دۆنیا و مهخسوسهن ژنگهل و دۆیتگهل یارسانی تهبریک بۆیشم وه ئارهزۆ ئایهندهێک خۆش ئهڕاێان داشتوم، ههر چهند خۆم باوڕ نیهکهم، چۆێن ههزاران ساڵه پیاگ دهسهڵات دێرێت هۆێچ غهڵهتێک نهکردگه، ئیسه دی نیهزانم........
مهلا ئیسه باسهکهمان هاته سهر ژن و ئیجۆر قسهگهلێک خاستره بڕێک پرسیار فرهتر بپرسم. ژنگهل فکر کهن که ئیه پیاگه که ئهوان له ههر چێ ئازادیه مهحرۆم کردگه، ئیه تا چهنێ ڕاسه؟
مهلا: بهڵێ لهی جۆر قسهگهلێک فره ژنهفیم، ئهما با بایم و بزانیم ئهڕا پیاگ حهق ژن پایماڵ کهێت. من کار وه پیاگ مهردم نهێرم، چمه سهر پیاگ یارسانی، چوین بڕێک زیاتر له سهر کۆمهڵگاێ خۆمان زانم. باوهڕ بفهرما هۆیچ کهس له زک داڵک پهێا نۆیگه و خۆشێ باێت حهق یه مۆرۆیجهیچ بۆخۆێت. ئهما ئیه شهراێت و کۆلتۆر ئهو کۆمهڵگاسه ئیجوره ئاێهمهکان له مۆقابڵ یهکتر قهرار دهێت. ژن و پیاگ له مناڵی تا گهوره بۆن وهل یهکا جۆر 2 ئنسان بهرابهر له ناو ماڵ گهمه کهن، جهنگ کهن، مۆسابقه نهن وه له یهکتر له مۆقابڵ مناڵ هاوساکانتریچ حماێهت کهن. ئهما ئهڕا ئی دوسی و تهوازنه خراو بۆت وهختێک ئنسان یارسانی تۆزێک گهوره بۆت؟
دیاره وهختێک کۆڕ باێهد وهل دۆنیای کۆڕانهێا خۆێ تهتبیق بێهێت، تۆیش یه سری گۆڕان و تهغییر بۆت، وهل کهلیمهێ غیرهت، نامۆس، شهرهف نازانم چه ئاشنا بۆت. کۆمهڵگایچ وه یه چهسب ههزاران ساڵه ئی کهلیمهگهله لکانگهسه قهێ بهدهن دۆیهت و ژنوه، وه ئی مهعنا که ئهگهر هاتو یهکی دهس داقهێ ژن یا دۆیهتێکوه ناموس و شهرهف جۆر شیشهێ چراخ تۆڕی ورد و خام بۆت. وهیجۆره کۆڕ بێچاره بۆته نگابان بێ ئهجر و مۆزد شهرهف و نامۆس، وه قۆدرهت غهیرهت پیاگانه مهجبۆره وه چنگ و دگان له گهنجێنهێ شهرهف و نامۆس دفاع بکهێت. ئهما وهختێک دۆیهت تۆزێک گهوره بۆت، خهریدار سهرو کهلهێان پهێا بۆت، وه خانواده مهجبورن ئهڕا ئیه یه نانخۆر له سهر سفرهێ خالی بنهماڵه کهم بکهنوه ڕهزاێهت دهن تا دۆێهت وه یه قیمهت مناسب بفروشن، ئهڵبهت وهی خهرید و فروشه ویشن شیروایی سهندن.
وه ههر حاڵ له شۆن خهرید و فروش، ناموس و شهرهف که پیاگ و کۆڕ حازر بۆین وه خۆین گیان دفاع لهلێ بکهن، وه دهس زاوا یا ههر ئهو خهریداره له زهرف چهند سانیه له بهین چۆت. لهێره نه تهنیا هۆیچ کهس ناکۆشیهێت بهڵکۆ خۆشی ئهڕا زاوا کهن و یه ههدیهیچ دهنه پێ ئهڕا ئیه کارهکهی زوێ ئهنجام داگه، مۆهم نیه چه وه سهر دۆیهت بهدخت هاتگه، یا چه زجرێک کیشێت، مۆهم ئیهسه ماڵ باوک دۆیهت یه پهرچهم قرمز رهسیگه دهسێان . ئهما ئهگهر دۆیهت خۆێ ئهو کاره وه ئنتخاب خۆێ بکردات وهل یهک کۆڕترا، سهرنۆشت خاسێک له ئنتزارێ نهۆی. پهس لهێره ئهڕامان ڕوشن بۆی، که پیاگ حهق ژن وه دڵ ئهنقهس ناخۆێت، بهڵکۆ وه پێان تهحمیل کریاگه.
مهلا ئهڕا پیاگ ڕوژ پیاگ نهێریت؟ براکهم وا لهی کۆناوه باێهت ئهوانیچ وهی زۆێ بۆنه خاون ڕوژ خۆێان، چۆین دونیا دێرێت عهوهز بۆت. له خارج ئهگهر باێتو ڕۆیداری بکهێت ماڵ و مناڵ له لێت سهنن و کهنهته دهیشت. له لای خۆمانیچ ئیسه قهزیه لهوه قۆیلتره. بێجگه له تهڵا و جواهرات، شیروایی و منهت و نکه و ناڵهێ خهسۆیران، بایهس زاوا یه وهرهقهێ چهرمگ ئمزا بکهێت که وه پێ ویشن پشت ئهخت. پشت ئخت یه جۆر بیمهێ عۆمره ئهڕا ژنێک که شۆێ کهێت. ئهگهر هاتو پیاگ ناڕازی بۆت، و بتواێت جیا بۆتوه یا قهوڵ ئهوسا تهڵاق بسهنێت باێهس وه ئهندازهێ تاریخ تهوهلد خانم سکهی بههار ئازادی بوژارێت، یا خۆێ سهرێ بتاشێت و ههنجهڵ جهم بکهێت و بچوت له دهم دهر زندان مۆنتهزر بۆت.
پهس وهختێک عشق پیاگ گۆڵ بکهێت وه قهوڵ مهرحوم حسن زیرهک، عشق پیری گهر ببزۆیهت سهر له ڕسوایی ئهدات. ئی عشقه توانێت ههڕگ بهکێته سهر پیاگا، نه تهنیا دارو نهدارێ چوت، بهڵکۆ سهریچێ وهپێا چۆت. ههر وهخاتر ئیهسه کهس خۆێ له قهرهێ ژن هاوردن ناێهێت مهگهر ئهوه گیان خۆێ ناوته لا، و دهس له زندهگی شوردوت. باوهڕ بهفهرما ئیسه ئزدواج کردن یه جۆر قۆمار کردن وه زندهگیه. ئی ههمکه ڕیسکه ها له ڕی پیاگ بێچاره، وهی دهلیله باێهس ئهوانیچ دهس بێهنه دهس یهک و تهڵاش بکهن یه ڕوژ ئهڕا دهفاع له حهق خۆێان دیاری بکهن. وه گیان خۆت من وه ههر دۆک چه خۆم یه شهو که وهفر له سهر واری، شاهێد بوێم یه پیاگ خستۆینه دهیشت، وه ئهندازهێ دۆ پیاگ لای خۆمان بۆی. من له یه مهراسم عهروسی تواستم ئهڕا ماڵ بچم، وهفر له سهر واری، چیمه ناو یه کیوسک تلفۆن، ههم ئهڕا یه ڕهفیقم تلفۆن بکهم ههم خۆم له وهفر بخهمه لا. چه دیم یه پیاگ لۆخت لۆخت، تهنیا یه کهمهربهند ها له پشتێ، مل کرده ناو کیوسک تلفۆنکهێا، له حاڵێک له سهرما تهقهێ دگانێ چیه لاێ فهڵهک، خواهش کرد 2 کرون بێهمه پێ تلفۆن ئهڕا داڵکێ بکهێت، بزانێت داڵکێ ڕی دهێته پێ ئیمشهو له ماڵ ئهو بۆت، چۆین ژنهکهێ دهرێ کردۆی وه بێ لهباس و پۆیل. منیچ تلفۆنهکهم تهمام کردم، وه ئجازه دامه پێ وهل داڵکێا قسه بکهێت. تهوجوه بفهرما، دۆنیا چهنێ گۆڕیاگه. ئیسه لهی وڵات لاێ ئیمه، مهرکهز بۆحران مهردانه وجود دێرێت، که له دهس ژنگهلهکه هاتگنهسه زهڵاڵهت، حهتا حهق نهێرن مناڵهکانێان بۆینن، ههر چهند مهجبورن حهق حهزانهت بێهن تا مناڵ بۆته 18 ساڵ تهمام. ئیه وا وهیلا نیه تۆ ویشێت؟ ئیسه ئهگهر ویشم وا لهی کۆناوه باێت پیاگ ئحتیاج وه ڕوژ خۆێ دێرێت.
مهلا وه سهر ئی خهتراته که ڕابتهێ پیاگ و ژن تههدید کهێت، تۆ فکر کهیت لازمه ئیمه له دهسهڵات خۆمان دفاع بکهیم یا بچیمه ئهڕا مهراسم 8 مارس؟
براکهم کار له کار ترازیاگه، کۆچکێ نهتوانیت پلێ بێهیت باێهس پاڵ بێهیته پێوه. دفاع له له دهسهڵات جۆر ئهوه سه بتوای مردگ له ناو تابۆت زندو بکهیتوه. دهسهڵات مرد، خۆدا بیامرزێتهێ. وه قهول یه براێ کورد عهراقی وهت: وهختێک کۆرد فێرێ قانون بۆ، پیاوهتی خۆێ دۆڕاند. ئیسه پیاگ فێر قانون بۆیگه، سیاسهت کهێت، ههزار ئێدعاێ ڕاس و درۆ کهێت، پهس ئیتر ناتوانێت وه ههر دۆک دهس بچهسپێته دهسڵاتوه، و ههر ئاخ و داخ ههڵ کیشێت، خاستر ئهوهسه، چهوێ واز بکهێت، ئاشپهزی، دهفر شوردن، پوشاک مناڵ عهوز کردن فێر بۆت. ئیسه ژن ههم سهنگهر ئاشپهزخانه دێرێت ههم هین ئقتساد. پیاگ باێهس یهکی لهی دۆ سهنگهره وه هۆشیاری ئهڕا خۆێ داگیر بکهێت، یا له تهقسیم دهسهڵات بتوانێت وه ههرچێ دریا پێ ڕازی بۆت، ئهگهر ناتواێت جۆر ئهو پیاگه وه یه کهمهربهن خالیوه بکهریهته دهیشت.
ئهڵبهت هۆیچ وهخت حهق بزن بێ شاخ وه لاێ شاخداروه نامینیهت، وه پیاگیچ ناوت ناتهقا بۆت. باێهس دهس بخهێته وهر، خۆی بڕێک له دهسهڵاتهکهێ وه دهس خۆێ تهقدیم وه خێزان بکهێت، ئهگهر ههرماێ خۆشێ تێت له ماڵ ئجازه داشتووت زندهگی بکهێت. ئهگهر خۆێ داوتهڵهبانه دهسهڵات خۆی کهم بکهێتوه، کهمتر تۆیش مۆشکڵ تێت، چۆین ههرچێ خۆت وه دهس خۆت بۆهخشیتهێ خۆر ههدیه تێته وهرچهو، ئهما وه زۆر له لێت بسهنیهت ههر ئاخ و داخ ئهڕاێ خۆیت، وه یه ڕوژیچ مۆمکۆنه ئشتباه بکهیت، بتوایت ئهو حهقه بسهنیتوه، و کار له کار بتهرازنیت، ئامان نهکهیت دهسم وه داوانت، له من نهسیهت بۆت.
پهس با 8 مارس ئیمساڵ بکهیمه ساڵێک ئهڕا وه ڕهسمیهت ناسین حهق ئنسانی ژن، وه له مهراسم شادی ئهوانا یا بهشداری بکهیم یا ماڵهکه ئداره بکهیم، و ئیمڕو ئیمه غهزا درۆست بکهیم.
مهلا ئیمه ئهڕا کاسهێ له ئاش گهرمتر بۆیمن، وهختێک ژنگهلهکه خۆێان حازر نهون ڕۆژ 8 مارس جژن بگرن؟
ئهویچ ڕاسه، ئهما ئنسافیچ چشت خاسێکه، ههزاران ساڵه ئیمه نازانیم دهفر شوردن، لهباس شوردن، مانگادوشین، مناڵ ئێوهتکردن، مهشکهژهندن، چیلک هاوردن، تهویله ماڵین وه حهتا غهزا دروس کردن چهس، پهس با دی بۆیشیم بهسه. وه کۆردی خۆمان ویشن کردنهته قۆیخا ڕیش خۆت مهوڕ. ئیمهیچ که ئیسه زانیم زوڵم چهس، عداڵهت چهس با خۆمان یه ههنگاو ههڵ بگریم، ژنیچ داڵکو خۆیشک ئیمهن.
برتولت برشت ئاڵمانی ویشێت: ئهگهر حهقیقهت نهزانیت ئهحمهقی، ئهما ئهگهر بزانیتو خۆت لهلێ گیل بکهیت جناێهتکار. ئیسه وه دهس خۆمانه کام لهی دۆ ئالترناتیۆه ئنتخاب بکهیم. ئهگهر بۆیشیم ژن حهق نهێرێت دیاره نازانیم حهق چهس، پهس ئهحمهقیم، ئهگهر بویشیم زانیم ژن حهق دێرێت وهلێ نهباێهد ئهڕاێان وهڕهسمیهت بناسیمهی، جنایهتکاریم. من نیهتوام هۆیچ کام لهیانه بۆم، ئهڕا ئهوه ههر مۆدهت فرهێکه وهتگمه ژن و پیاگ بهرانبهرهن و ههردۆکیان ئنسانن وه بێ هۆیچ جیاوازێک. ئیوه مهیل خۆتانه.
نوید 070307
