موساحبه وهل مهلا نهونده بهش 6
مهلا لهی روژگهله فره باس ڕهوشهنفکر کریهت، زامهت نهوت توانیت بویشێت ڕهوشهنفکر چهس؟
بهڵێ ڕاسه، ڕهوشهنفکر کهسێکه فره چشت بزانێت وهلێ کهم قسه بکهێت، ئهوانه لاێ خومان وه پێان ویشن ڕهوشنهفکر فره قسه کهن، کهم زانن، یا کهم عهمهڵ کهن. ئهڵبهت ڕهوشهفکریچ مۆختهلفه، مهسهڵهن ڕوشهنفکر تاریک دروێن، یا ڕهوشهنفکر کاویشتکهر، وه ڕهوشهنفکر وابهسته، ڕهوشهنفکر مهردمی.
زامهت نهوت توانیت له سهر ههر کام لهی تیپه ڕهوشهنفکرگهله زیاتر تهوزیح بێهیت؟ بهڵی ئهڵبهت توانم براکهم. ڕهوشهنفکر دهروێن تاریک کهسێکه که تهنیا له دهیشتوه نیشان دهێت چشتێک زانێت، ئهما له ناو دڵ خۆێا ههر ئهو ئاێهم دڵ پڕ له دهخهزارهسه، وهڵێ ئهلفبایچ ئهڕا شهڕ نامهێ یاد گردێه، وه جۆرێک که توانێت دهرۆێن ناپاکی خۆێ بنویسێت ئهگهر وهختێک ئحساس بهکهێت که کهسێک پا ناگهسه مل دمێا. ئیجور ڕهشهنفکرێک جۆر دمارهکۆڵ لای خۆمانه، تا میشوله بۆت ناتیهنه دهر، وهختێک وا ههڵ بهکهێت میشۆلهکان دۆێر کهفنهوه و ئهڕا شهڕ نامهێ مهردم سهر تێرنهدهر، وه ههرکهسا بڕهسن یه چز دهنه لێ. ئهگهر کهسێچ وه تهرفێان نهوت ههر جۆر دمارهکۆڵ که چوار دهورێ ئاگر بێهی وه ئهسپایی کلینجک مۆبارکێ نهێته بان سهر خۆێ دهێته خۆێوه، وی جۆر شهڕێان له مل مهردم و مهڕ و ماڵات کهفێت. ئهما ڕهوشهنفکر دمارهکۆڵ سفهت مۆتئهسفانه فره عۆمر کهێت، ولێ ئاێهمگهل یهکبار مهسرهفن. وهل ئهوهڵین جفته وهشاننا، مهردم خۆێان جهم کهن و ههێ ڕو ههێ ڕو کهنه لێ. ئهما ڕوشهنفکر کاویشتکهر، جۆر بزن لاێ خۆمانه، ههرچێک بخۆنێت باوهڕ وه پێ کهێت، وه له بان ههر لاس کۆڵان یا دهر ماڵ ههر قۆێخا و مهراسمێک، تهڵاش کهێت ئهراجیفهکانێ وه ئسم علم و زانست دوباره کاویشت بکهێت، ههر ئهوجوره بزن قهرهقاچ ئهڕاێ قابل ههزم نیه، دوباره له وهخت کاویشت کردنا له دهمێ داکهفنه زهوی، ڕهوشهنفکر کاویشتکهریچ ئهو چشتگله خۆندگه ئهڕاێ نه قابل ههزمه نه قابل دهرک، خویچێ هۆیچ نهێرێ وهپێ ئزافه بکهێت ئهڕا ئیه کاویشتێ کهێت.
ئی جور ڕهشهنفکرگهله مۆمکنه دهرسێان له مهدرهسه خاس بۆت، وهلێ مۆخێان فره کار ناکهێت. ئهوه یاد گردنه، ههر ئهوهیج فهرمایش کهن، ئیانه زیاتر تاڵب ناونیشانن تا ئیه که کار خاسێک ئهڕا مهردم بکهن. ئهگهر ئی تیپه ئنسانه بۆنه سیاسی کار، فره خهتهرناکن، چوینکه تهنیا وه گیرفان فکر کهن و جۆر بۆڵبۆڵ ههر شۆعار ئهو حزب یا سازمانه تکرار کهنوه، که وه قهێهمشهڕی تهرفداری له لێ کهن. فره زۆی خۆێان وهل مۆحیت تازهێا ڕیکخهن، تا بویشی چه بکهم، بهرنامه و ئهساسنامهێ ئهو حزبه حفز کهن، مهنزورم ئیهسه حفزێ کهن یادێ ناگرن، تا بۆێشی چاپلوسن. وهلێ توانیت بویشێت ئیجور ڕهوشهنفکرگهلێک جۆر لۆێلهێ فازڵاون، تهنیا علم و زانست وه ناوێانا چوڕهێ تێت، و خوێان هویچێان نیه بێجگه لهوه که خۆندگنهسهێ.
ڕوهشهنفکر وابهسته جۆر چراخ مۆێشی لاێ خۆامانه. ئهگهر نهفت نهکهیته ناوێ، پلیتهکهێ سۆزیهت، ئهگهر نهفتیچ داشتوت، دۆیکهڵ کهێت. ئیجوره مهردمێک ههرچێ زانن هین خۆێان نیه، بهڵکو کهسگهلتر ئهڕاێان قسه کهن، فهرمان دهنه پێان، و ئهوانیچ تهڵاش کهن ئهو چشتگهله وه پێان ویشێاگه بارن و له ناو مهردم باسێ بهکهن. ئهگهر بتوای بزانێت ئی مهردمه قسهکان هین خۆیانه یا نه، توانیت چهن پرسیارێک خارج له مهوزع لێان بپرسیت، فهورهن تیهنه پرته پرت، و ئاخرهکهێ مۆمکنه شروع بکنه دژمین دان. ئیانه ئهگهر مهردم قۆلدورێک بن فره خراون، چوێن ئهڕا نان ئیانه خهریکن نه ئهڕا فێر بۆێن. باێهس ئاێهم خۆێ لهی جۆره کهسگهله بپارێزێت، چوێن جۆر چراخ مۆێشی بکهفنه لاێا، نهفتهکهێان ڕشیهته چواردهور و ئاگر فره گهوره له لێ کهفێتوه. ههم خۆێان سۆزنن ههم مهردم چوار دهور. ئهما مههار کردن ئیجۆر ڕهوشهنفکرێک فره سهخت نیه، چوین تهنیا نهفتهکهێان خالی بکه ئیتر له دۆیکهڵ کهفن. یا ئاێهم توانێت فڕێان بێهێتوه ماڵ خاونه ئهسڵیهکهێان.
ئهما ڕهوشهنفکر مهردمی ئهو کهسهس که ههمۆیشه ها له فکر دیگهرانه، چشت فێر بۆت، وهلێ وه بێ منهت نهێتهێ ئختیار دیگهران، هۆێچ وهخت ناویشێت نهزهرهکهێ من تهنیا حهقیقهت مهۆجۆده، ئهگهر ڕخنه له لێ بگرن شروع ناکهێته گریان، فکر کهێت ئهڕا ئهوه بتوانێت چشت تازه بارێته ناو فهرههنگ مهرمهکهێ، له حهق دفاع کهێت نه له عهشیره.
مهلا نهزرت له سهر پرۆسهێ درۆست کردن تهشهکۆڵ یارسانی چهس؟
ڕاسیهکهێ چشت خراوێک نیه، ئهما ئشکاڵ دێرێت. چوێن له ههر شونێک دۆنیا ئهوهڵ داوخوازهکان مالوم کهن، له شوونێ زهرف مۆناسب ئهڕاێ درۆست کهن، وهلێ ئیوه ئهوهڵ تواین تهشهکۆڵ دروست بهکهین ئهڕا ئهوه بتوانین جۆر چراقوه خواستهکانتان وه پێ پهێا بکهین، ئی کاره وهل تهمام عاڵهما فهرق دێرێت، ئهما ئهڕا خۆیچێ یه جۆر نهو ئاوهریه. مهسڵهن جۆر ئهوهسه یهکی بتواێت تهراکتور دروس بهکهێت بێ ئهوه که زهوێ داشتوت. وهلێ له زهوێ دیگهران ئستفادهێ کهن. ئهما ئی تهشکۆڵ ئیوه باێهس ئهوهڵ ئهڕا مهردم کار وه پێ بکهین تا دویا جا پاتان نهرم بۆت ئهڕا خۆتان ئستفادهێ بکهین.
مهلا ئیمڕو ئی مۆساحبه داشتیم خهوهر دانه پیمان که له بهین ههردۆک باڵهکهێ حزب دمۆکرات دهرگیری فیزیکی روێ داگهس، چهند نهفرێک وه چهقو زهخمی بۆیگنهس، نهزهر ئیوه چهس؟
وهڕاسی جێ داخ و بهدبهختیه. ئیه تهنیا دهرگیری بهین دۆ حزب نیه، ئیه نیشانهێ بهدبهختی مهردم کورده، که له جێ دیالۆگ، دمۆکراسی و مشتهکۆڵ پیاده کهن. وه نهزهر من ههر کهس له شون خۆێ باێهد وه ئیجۆر کارگهلێک له تهرهف ههرکهس و یا جهریانێک ڕۆ بێهێت مهحکۆم بکهێت. چوین ئیمه لهی وڵاتگهله دۆێنیم که چۆێن وهل مۆخاڵفهکان خۆێان ڕهفتار کهن. وهڕاسی ئیسه دی دهورهێ ئهوه نامگهس له چهقۆ و پهنجه بۆکس ئهڕا سهرکۆت کردن سداێ مۆخاڵف ئستفاده بکریهت. ههر کهس مهسئول ئهو چهقو کیشیگهله بۆت باێهس مجازات بکریهت، با ئهوهکانتر یاد بگرن که ئیجور کارێک خزمهت وه هۆیچ کهس ناکهێت.
ئیسه تا بۆیشی چه بکهم خهوهر له ئینترنت پهخش بۆتوه، و دۆنیا وه پێ زانێت، ههرکهس عهکس ئهو کهسگهله که له سایت گیاڕهنگ دانریاگهس بۆینێت، له کۆرد بۆن شهرم کهێت. تا دۆیکه هاوسهنگهر، ئیسهیچ هاوفکر وهلێ وهیجۆره وهل یهکا ڕهفتار کردن، ئی پرسیاره درۆست کهێت، ئێ وهختێک کهسێک غهێر خۆێان دهنگ مۆخاڵف بهرز بکهێتوه چه وهلێا کهن. ئی فهقیرگهله تا ئهوره من بزانم، ههم بهرنامهێ حزب قهبول دێرن، ههم عهکس شههیدهکان ئاویزان کردگنه، تهنیا له بار ڕیکخراوی مۆشکڵ دێرن، پهس نیهوت وهیجوره وهلێانا بکهن.
نوید استرالیا 20.01.2007
مهلا لهی روژگهله فره باس ڕهوشهنفکر کریهت، زامهت نهوت توانیت بویشێت ڕهوشهنفکر چهس؟
بهڵێ ڕاسه، ڕهوشهنفکر کهسێکه فره چشت بزانێت وهلێ کهم قسه بکهێت، ئهوانه لاێ خومان وه پێان ویشن ڕهوشنهفکر فره قسه کهن، کهم زانن، یا کهم عهمهڵ کهن. ئهڵبهت ڕهوشهفکریچ مۆختهلفه، مهسهڵهن ڕوشهنفکر تاریک دروێن، یا ڕهوشهنفکر کاویشتکهر، وه ڕهوشهنفکر وابهسته، ڕهوشهنفکر مهردمی.
زامهت نهوت توانیت له سهر ههر کام لهی تیپه ڕهوشهنفکرگهله زیاتر تهوزیح بێهیت؟ بهڵی ئهڵبهت توانم براکهم. ڕهوشهنفکر دهروێن تاریک کهسێکه که تهنیا له دهیشتوه نیشان دهێت چشتێک زانێت، ئهما له ناو دڵ خۆێا ههر ئهو ئاێهم دڵ پڕ له دهخهزارهسه، وهڵێ ئهلفبایچ ئهڕا شهڕ نامهێ یاد گردێه، وه جۆرێک که توانێت دهرۆێن ناپاکی خۆێ بنویسێت ئهگهر وهختێک ئحساس بهکهێت که کهسێک پا ناگهسه مل دمێا. ئیجور ڕهشهنفکرێک جۆر دمارهکۆڵ لای خۆمانه، تا میشوله بۆت ناتیهنه دهر، وهختێک وا ههڵ بهکهێت میشۆلهکان دۆێر کهفنهوه و ئهڕا شهڕ نامهێ مهردم سهر تێرنهدهر، وه ههرکهسا بڕهسن یه چز دهنه لێ. ئهگهر کهسێچ وه تهرفێان نهوت ههر جۆر دمارهکۆڵ که چوار دهورێ ئاگر بێهی وه ئهسپایی کلینجک مۆبارکێ نهێته بان سهر خۆێ دهێته خۆێوه، وی جۆر شهڕێان له مل مهردم و مهڕ و ماڵات کهفێت. ئهما ڕهوشهنفکر دمارهکۆڵ سفهت مۆتئهسفانه فره عۆمر کهێت، ولێ ئاێهمگهل یهکبار مهسرهفن. وهل ئهوهڵین جفته وهشاننا، مهردم خۆێان جهم کهن و ههێ ڕو ههێ ڕو کهنه لێ. ئهما ڕوشهنفکر کاویشتکهر، جۆر بزن لاێ خۆمانه، ههرچێک بخۆنێت باوهڕ وه پێ کهێت، وه له بان ههر لاس کۆڵان یا دهر ماڵ ههر قۆێخا و مهراسمێک، تهڵاش کهێت ئهراجیفهکانێ وه ئسم علم و زانست دوباره کاویشت بکهێت، ههر ئهوجوره بزن قهرهقاچ ئهڕاێ قابل ههزم نیه، دوباره له وهخت کاویشت کردنا له دهمێ داکهفنه زهوی، ڕهوشهنفکر کاویشتکهریچ ئهو چشتگله خۆندگه ئهڕاێ نه قابل ههزمه نه قابل دهرک، خویچێ هۆیچ نهێرێ وهپێ ئزافه بکهێت ئهڕا ئیه کاویشتێ کهێت.
ئی جور ڕهشهنفکرگهله مۆمکنه دهرسێان له مهدرهسه خاس بۆت، وهلێ مۆخێان فره کار ناکهێت. ئهوه یاد گردنه، ههر ئهوهیج فهرمایش کهن، ئیانه زیاتر تاڵب ناونیشانن تا ئیه که کار خاسێک ئهڕا مهردم بکهن. ئهگهر ئی تیپه ئنسانه بۆنه سیاسی کار، فره خهتهرناکن، چوینکه تهنیا وه گیرفان فکر کهن و جۆر بۆڵبۆڵ ههر شۆعار ئهو حزب یا سازمانه تکرار کهنوه، که وه قهێهمشهڕی تهرفداری له لێ کهن. فره زۆی خۆێان وهل مۆحیت تازهێا ڕیکخهن، تا بویشی چه بکهم، بهرنامه و ئهساسنامهێ ئهو حزبه حفز کهن، مهنزورم ئیهسه حفزێ کهن یادێ ناگرن، تا بۆێشی چاپلوسن. وهلێ توانیت بویشێت ئیجور ڕهوشهنفکرگهلێک جۆر لۆێلهێ فازڵاون، تهنیا علم و زانست وه ناوێانا چوڕهێ تێت، و خوێان هویچێان نیه بێجگه لهوه که خۆندگنهسهێ.
ڕوهشهنفکر وابهسته جۆر چراخ مۆێشی لاێ خۆامانه. ئهگهر نهفت نهکهیته ناوێ، پلیتهکهێ سۆزیهت، ئهگهر نهفتیچ داشتوت، دۆیکهڵ کهێت. ئیجوره مهردمێک ههرچێ زانن هین خۆێان نیه، بهڵکو کهسگهلتر ئهڕاێان قسه کهن، فهرمان دهنه پێان، و ئهوانیچ تهڵاش کهن ئهو چشتگهله وه پێان ویشێاگه بارن و له ناو مهردم باسێ بهکهن. ئهگهر بتوای بزانێت ئی مهردمه قسهکان هین خۆیانه یا نه، توانیت چهن پرسیارێک خارج له مهوزع لێان بپرسیت، فهورهن تیهنه پرته پرت، و ئاخرهکهێ مۆمکنه شروع بکنه دژمین دان. ئیانه ئهگهر مهردم قۆلدورێک بن فره خراون، چوێن ئهڕا نان ئیانه خهریکن نه ئهڕا فێر بۆێن. باێهس ئاێهم خۆێ لهی جۆره کهسگهله بپارێزێت، چوێن جۆر چراخ مۆێشی بکهفنه لاێا، نهفتهکهێان ڕشیهته چواردهور و ئاگر فره گهوره له لێ کهفێتوه. ههم خۆێان سۆزنن ههم مهردم چوار دهور. ئهما مههار کردن ئیجۆر ڕهوشهنفکرێک فره سهخت نیه، چوین تهنیا نهفتهکهێان خالی بکه ئیتر له دۆیکهڵ کهفن. یا ئاێهم توانێت فڕێان بێهێتوه ماڵ خاونه ئهسڵیهکهێان.
ئهما ڕهوشهنفکر مهردمی ئهو کهسهس که ههمۆیشه ها له فکر دیگهرانه، چشت فێر بۆت، وهلێ وه بێ منهت نهێتهێ ئختیار دیگهران، هۆێچ وهخت ناویشێت نهزهرهکهێ من تهنیا حهقیقهت مهۆجۆده، ئهگهر ڕخنه له لێ بگرن شروع ناکهێته گریان، فکر کهێت ئهڕا ئهوه بتوانێت چشت تازه بارێته ناو فهرههنگ مهرمهکهێ، له حهق دفاع کهێت نه له عهشیره.
مهلا نهزرت له سهر پرۆسهێ درۆست کردن تهشهکۆڵ یارسانی چهس؟
ڕاسیهکهێ چشت خراوێک نیه، ئهما ئشکاڵ دێرێت. چوێن له ههر شونێک دۆنیا ئهوهڵ داوخوازهکان مالوم کهن، له شوونێ زهرف مۆناسب ئهڕاێ درۆست کهن، وهلێ ئیوه ئهوهڵ تواین تهشهکۆڵ دروست بهکهین ئهڕا ئهوه بتوانین جۆر چراقوه خواستهکانتان وه پێ پهێا بکهین، ئی کاره وهل تهمام عاڵهما فهرق دێرێت، ئهما ئهڕا خۆیچێ یه جۆر نهو ئاوهریه. مهسڵهن جۆر ئهوهسه یهکی بتواێت تهراکتور دروس بهکهێت بێ ئهوه که زهوێ داشتوت. وهلێ له زهوێ دیگهران ئستفادهێ کهن. ئهما ئی تهشکۆڵ ئیوه باێهس ئهوهڵ ئهڕا مهردم کار وه پێ بکهین تا دویا جا پاتان نهرم بۆت ئهڕا خۆتان ئستفادهێ بکهین.
مهلا ئیمڕو ئی مۆساحبه داشتیم خهوهر دانه پیمان که له بهین ههردۆک باڵهکهێ حزب دمۆکرات دهرگیری فیزیکی روێ داگهس، چهند نهفرێک وه چهقو زهخمی بۆیگنهس، نهزهر ئیوه چهس؟
وهڕاسی جێ داخ و بهدبهختیه. ئیه تهنیا دهرگیری بهین دۆ حزب نیه، ئیه نیشانهێ بهدبهختی مهردم کورده، که له جێ دیالۆگ، دمۆکراسی و مشتهکۆڵ پیاده کهن. وه نهزهر من ههر کهس له شون خۆێ باێهد وه ئیجۆر کارگهلێک له تهرهف ههرکهس و یا جهریانێک ڕۆ بێهێت مهحکۆم بکهێت. چوین ئیمه لهی وڵاتگهله دۆێنیم که چۆێن وهل مۆخاڵفهکان خۆێان ڕهفتار کهن. وهڕاسی ئیسه دی دهورهێ ئهوه نامگهس له چهقۆ و پهنجه بۆکس ئهڕا سهرکۆت کردن سداێ مۆخاڵف ئستفاده بکریهت. ههر کهس مهسئول ئهو چهقو کیشیگهله بۆت باێهس مجازات بکریهت، با ئهوهکانتر یاد بگرن که ئیجور کارێک خزمهت وه هۆیچ کهس ناکهێت.
ئیسه تا بۆیشی چه بکهم خهوهر له ئینترنت پهخش بۆتوه، و دۆنیا وه پێ زانێت، ههرکهس عهکس ئهو کهسگهله که له سایت گیاڕهنگ دانریاگهس بۆینێت، له کۆرد بۆن شهرم کهێت. تا دۆیکه هاوسهنگهر، ئیسهیچ هاوفکر وهلێ وهیجۆره وهل یهکا ڕهفتار کردن، ئی پرسیاره درۆست کهێت، ئێ وهختێک کهسێک غهێر خۆێان دهنگ مۆخاڵف بهرز بکهێتوه چه وهلێا کهن. ئی فهقیرگهله تا ئهوره من بزانم، ههم بهرنامهێ حزب قهبول دێرن، ههم عهکس شههیدهکان ئاویزان کردگنه، تهنیا له بار ڕیکخراوی مۆشکڵ دێرن، پهس نیهوت وهیجوره وهلێانا بکهن.
نوید استرالیا 20.01.2007
